Dostępnik o A11YJSON

Mam kota na punkcie zbierania i przetwarzania danych. Dotyczy to także danych o dostępności. No i mam pewną propozycję skierowaną do osób, którzy na poważnie myślą o wdrażaniu dostępności.

Ostatnio znowu przewinął się temat deklaracji dostępności i coś mi się przypomniało. Przez lata pracujemy nad tym, żeby dostępność była lepiej udokumentowana, sprawdzona, zmierzona. A przecież mamy już gotowe standardy do semantycznego opisywania dostępności - tyle że używamy ich rzadko albo wcale.

Dla oceny dostępności cyfrowej mamy na przykład EARL (Evaluation and Report Language) - standard W3C do zapisywania wyników testów dostępności. Narzędzie testuje stronę, zapisuje wyniki w ustrukturyzowanym formacie: co testowaliśmy, jakim kryterium, jaki był wynik, kto testował, kiedy. Można agregować raporty z różnych narzędzi (axe, WAVE), śledzić postępy w czasie, automatyzować w CI/CD. W praktyce EARL nie jest tak popularny jak mógłby być - większość narzędzi ma własne formaty eksportu. Ale pokazuje kierunek: semantyczne dane o dostępności.

Ale dziś chcę skupić się na czymś innym: a11yjson - formacie, który opisuje dostępność szeroko rozumianą: od fizycznej architektury budynków, przez komunikację i informację, po elementy cyfrowe.

a11yjson pozwala opisać dostępność w sposób zrozumiały dla maszyn. A to otwiera zupełnie nowe możliwości - od automatycznego generowania deklaracji dostępności przez AI, po zarządzanie dostępnością w oparciu o twarde dane.

a11yjson - język opisu dostępności

a11yjson to otwarty standard opisujący dostępność miejsc, usług i obiektów. Projekt prowadzony przez niemiecką organizację Sozialhelden (to oni stworzyli Wheelmap.org - mapę dostępnych miejsc dla osób na wózkach).

Format pozwala opisać ponad 200 szczegółów dotyczących dostępności. I tu uwaga - nie chodzi tylko o fizyczną architekturę. a11yjson obejmuje:

Dostępność architektoniczną:

• Wejścia, rampy, windy, schody ruchome

• Szerokość drzwi, wysokość progów

• Parking dla osób z niepełnosprawnościami

• Toalety dostępne

Dostępność informacyjno-komunikacyjną:

• Napisy do filmów i materiałów wideo

• Audiodeskrypcja

• Obsługa w różnych językach

• Materiały w tekście prostym (Easy to Read)

• Język migowy

Elementy cyfrowe:

• BYOD (Bring Your Own Device) - możliwość używania własnych urządzeń

• Strony internetowe miejsc i usług

• Cyfrowe systemy informacyjne

Wszystko w formacie zgodnym z GeoJSON, więc można to łatwo nałożyć na mapę i integrować z narzędziami geo-data.

a11yjson używają już miasta Karlsruhe i Augsburg, berlińska komunikacja miejska (BVG) i Deutsche Bahn. To nie jest eksperyment - to działające rozwiązanie.

Przykład: kino w a11yjson

Najlepiej pokazać to na konkretnym przykładzie. Oto jak opisać kino w formacie a11yjson:

{

“geometry”: {

“type”: “Point”,

“coordinates”: [21.012229, 52.229676]

},

“properties”: {

“category”: “cinema”,

“name”: “Kino Dostępne”,

“accessibility”: {

“accessibleWith”: {

“guideDog”: true,

“wheelchair”: true

},

“parking”: {

“forWheelchairUsers”: {

“isAvailable”: true,

“location”: “przed wejściem głównym”

}

},

“entrances”: [

{

“name”: “Wejście główne”,

“isMainEntrance”: true,

“isLevel”: true,

“door”: {

“width”: { “value”: 120, “unit”: “cm” },

“isAutomatic”: true

}

}

],

“restrooms”: [

{

“isAccessibleWithWheelchair”: true,

“hasSupportRails”: true

}

],

“offersActivitiesForPeopleWith”: {

“visualImpairment”: true,

“hearingImpairment”: true

},

“interactions”: {

“watch”: {

“required”: true,

“perception”: {

“languages”: [”pl”, “en”],

“subtitles”: “always”,

“audioDescription”: “sometimes”,

“signLanguage”: “optional”,

“byod”: true,

“educationLevel”: 2,

“visual”: “optional”

}

},

“buy”: {

“payment”: {

“acceptsCreditCards”: true,

“acceptsPaymentByMobilePhone”: true

},

“perception”: {

“languages”: [”pl”],

“braille”: true,

“signLanguage”: “optional”

}

}

}

},

“phoneNumber”: “+48 22 123 4567”,

“placeWebsiteUrl”: “https://kinodostepne.pl”,

“address”: {

“street”: “Marszałkowska 1”,

“postcode”: “00-001”,

“city”: “Warszawa”,

“country”: “Polska”,

“countryCode”: “PL”

}

}

}

Co tu widzimy?

Lokalizacja i podstawy (geometry, name, category) - współrzędne GPS, typ miejsca, nazwa. Standardowy GeoJSON.

Dostępność architektoniczna:

• accessibleWith - kino przyjmuje psy przewodniki, jest dostępne dla wózków

• parking - parking dla osób z niepełnosprawnościami przed wejściem

• entrances - wejście główne na poziomie gruntu, drzwi automatyczne 120 cm szerokości

• restrooms - toaleta dostępna z uchwytami

Dostępność informacyjno-komunikacyjna:

• interactions.watch - interakcja “oglądanie filmu”:

• subtitles: "always" - napisy zawsze dostępne

• audioDescription: "sometimes" - audiodeskrypcja w wybranych seansach

• signLanguage: "optional" - opcjonalnie tłumaczenie na język migowy

• languages: ["pl", "en"] - filmy w języku polskim i angielskim

• educationLevel: 2 - poziom edukacyjny treści (skala uproszczenia języka)

Elementy cyfrowe:

• byod: true - możliwość używania własnego urządzenia (np. aplikacja z audiodeskrypcją)

• placeWebsiteUrl - strona internetowa kina

• payment.acceptsPaymentByMobilePhone - płatności mobilne

Interakcja “kupowanie biletu”:

• obsługa w języku polskim

• materiały w alfabecie Braille’a przy kasie

• opcjonalnie obsługa w języku migowym

To 1 obiekt JSON opisuje kino kompleksowo - od parkingu, przez rampy i drzwi, po napisy do filmów i aplikacje mobilne. Dane można wyświetlić na mapie, zintegrować z nawigacją, udostępnić przez API.

A co może z tym zrobić AI?

Poprosiłem Gemini, żeby wygenerował mi na podstawie tego pliku opis do deklaracji dostępności. Efekt jest następujący:

📽️ Informacje o dostępności: Kino Dostępne

📍 Lokalizacja i Parking

• Adres: ul. Marszałkowska 1, 00-001 Warszawa.

• 🚗 Parking: Bezpośrednio przed wejściem głównym znajduje się wyznaczone miejsce parkingowe dla osób z niepełnosprawnościami.

🚪 Wejście i Komunikacja

• ♿ Wejście główne: Jest w pełni bezprogowe (poziom zero), co umożliwia swobodny dostęp osobom na wózkach.

• ⚙️ Drzwi: Główne drzwi są automatyczne i mają szerokość 120 cm.

• 🐕 Psy asystujące: Zapraszamy widzów z psami przewodnikami – jesteśmy obiektem w pełni otwartym dla zwierząt asystujących.

🚻 Toalety

• ♿ Dostępność: Na terenie kina znajduje się toaleta przystosowana do potrzeb osób poruszających się na wózkach.

• 🛡️ Bezpieczeństwo: Toaleta jest wyposażona w system poręczy i uchwytów wspierających.

🎬 Seanse i Odbiór Treści (Udogodnienia sensoryczne)

Kino oferuje bogaty program zajęć i seansów dostosowanych do osób z niepełnosprawnością wzroku oraz słuchu:

• 🗨️ Napisy: Stosowane standardowo przy seansach.

• 🎧 Audiodeskrypcja: Dostępna w wybranych godzinach (częściowa dostępność).

• 🤟 Język migowy: Możliwość skorzystania z obsługi/tłumaczenia w Polskim Języku Migowym (opcjonalnie).

• 📱 System BYOD (Bring Your Own Device): Wspieramy aplikacje na urządzenia mobilne umożliwiające odbiór ścieżki audiodeskrypcji lub napisów we własnym zakresie.

• 🧠 Poziom trudności: Oferowane treści są dostosowane do osób o różnym stopniu percepcji (zgodnie z poziomem edukacyjnym 2).

💳 Kasy i Płatności

Proces zakupu biletów jest w pełni przystosowany:

• 🧾 Udogodnienia w kasie: Na miejscu dostępne są informacje w alfabecie Braille’a.

• 📱 Płatności mobilne: Akceptujemy płatności telefonem oraz zbliżeniowe.

• 💳 Karty płatnicze: Obsługujemy wszystkie standardowe karty kredytowe i debetowe.

• 🇵🇱 Język: Obsługa przy kasach odbywa się w języku polskim.

📞 Kontakt

• ☎️ Telefon: +48 22 123 4567

• 🌐 WWW: kinodostepne.pl

Wheelmap - jak to działa w praktyce

Najlepszym przykładem wykorzystania semantycznych danych o dostępności jest Wheelmap.org - mapa świata dla osób na wózkach. Stworzona przez Sozialhelden, tę samą organizację która rozwija a11yjson.

Co to jest? Mapa crowdsourcingowa - podobna do Wikipedii, ale dla dostępności miejsc. Każdy może dodać kawiarnie, biblioteki, baseny, sklepy i ocenić ich dostępność. W bazie jest już ponad 3 miliony miejsc na całym świecie.

Jak to działa? System świateł:

• Zielony - miejsce w pełni dostępne dla wózków

• Żółty - częściowo dostępne (np. wejście dostępne, ale toaleta nie)

• Czerwony - niedostępne

• Szary - nie ocenione jeszcze

Wheelmap jest dostępny w 32 językach, działa jako strona internetowa i aplikacja (iPhone, Android). Bazuje na OpenStreetMap i pokazuje 180 różnych typów miejsc.

Dane w czasie rzeczywistym: Windy i schody ruchome pokazują status na bieżąco - zielone gdy działają, automatycznie przełączają się na czerwone gdy są niesprawne. To nie jest statyczna baza - to żywy system.

Integracja danych: Wheelmap łączy dane z wielu źródeł (OpenStreetMap, FourSquare, HERE WeGo, Jaccede, AXSMap) przez platformę accessibility.cloud. Użytkownik widzi jedną mapę, a dane pochodzą z różnych systemów - wszystko dzięki ujednoliconemu formatowi a11yjson.

To właśnie pokazuje siłę semantycznych danych - masz standardowy format (a11yjson), narzędzia do ich zbierania i udostępniania (Wheelmap, accessibility.cloud), i nagle każdy może sprawdzić dostępność kawiarni w Tokio czy biblioteki w Warszawie. Bez barier językowych, bez zamkniętych systemów.

Semantyczne dane + AI = automatyzacja

I tu robi się ciekawie. Jeśli mamy dane o dostępności w ustrukturyzowanym formacie jak a11yjson, sztuczna inteligencja może z nimi pracować.

Deklaracje dostępności z automatu

Ale to dopiero początek. Jeśli dane o miejscach, budynkach i usługach są w a11yjson, AI może:

• Napisać deklarację dostępności automatycznie - przeczyta dane z a11yjson (wejścia, windy, napisy, audiodeskrypcja), doda kontekst z audytu manualnego, wygeneruje opis w ładnym języku. Zamiast “kino ma dostępne wejście” masz “wejście główne przy ul. Marszałkowskiej jest na poziomie gruntu, szerokość drzwi automatycznych wynosi 120 cm, co umożliwia wjazd wózkiem inwalidzkim”.

• Podpowiedzieć co poprawić - AI analizuje dane a11yjson i zauważa luki: “dodano informację o parkingu, ale brak danych o szerokości miejsca parkingowego”, “kino oferuje audiodeskrypcję ‘sometimes’, ale nie określono w jakich seansach - dodaj harmonogram”.

• Stworzyć dashboard dla zarządzających - zbiera dane z a11yjson i pokazuje postępy: “w zeszłym miesiącu 15 budynków miało opisane wejścia, teraz 28”, “winda w budynku B nie działa od tygodnia - status zmieniony z ‘working’ na ‘out of order’”, “3 kina bez informacji o dostępności napisów”.

• Odpowiadać na pytania użytkowników - chatbot czyta a11yjson i odpowiada: “Gdzie w Warszawie jest kino z audiodeskrypcją w środy wieczorem?” → “Kino Dostępne przy Marszałkowskiej 1 oferuje audiodeskrypcję, sprawdź seanse na stronie kinodostepne.pl“.

Dane do zarządzania i monitorowania

To właśnie semantyczne dane otwierają drzwi do zarządzania dostępnością w oparciu o metryki.

Zamiast “chyba jesteśmy dostępni” masz:

• Procent budynków z dostępnym wejściem (z a11yjson)

• Liczbę kin oferujących napisy i audiodeskrypcję (z a11yjson)

• Status wind i schodów ruchomych w czasie rzeczywistym (z a11yjson)

• Trendy w czasie - czy dostępność się poprawia czy pogarsza

• Priorytety - które bariery dotyczą największej liczby użytkowników

W Polsce Monitor deklaracji dostępności śledzi już ponad 80 tysięcy stron sektora publicznego. 62% ma opublikowane deklaracje, z czego tylko 6,45% jest w pełni zgodnych, a 29,44% częściowo. To są twarde dane. Nie domysły, nie “wydaje nam się”.

A gdyby te deklaracje były połączone z danymi z a11yjson? Deklaracja dostępności nie byłaby odrębnym dokumentem, ale automatycznie generowanym widokiem na dane a11yjson. Zmieniasz dane o budynku (naprawiłeś windę, dodałeś napisy do filmów) - deklaracja aktualizuje się sama.

Ograniczenia i rzeczywistość

Nie udawajmy, że to już działa wszędzie idealnie.

a11yjson - świetny pomysł, ale:

• Wymaga zebrania ogromnej ilości szczegółowych danych terenowych (ponad 200 możliwych parametrów)

• Dane szybko się dezaktualizują (winda działa, potem nie działa; kino dodaje audiodeskrypcję do nowych seansów)

• Nie każde miasto lub firma ma zasoby na zebranie i utrzymanie takiej bazy

• Brakuje masowych narzędzi do łatwego zbierania danych (choć Wheelmap pokazuje, że crowdsourcing działa)

AI w deklaracjach - pomaga, ale:

• Człowiek musi weryfikować to, co wygeneruje AI

• Ryzyko “wystarczająco dobrej” deklaracji zamiast prawdziwej dostępności

• AI może wygenerować tekst na podstawie danych a11yjson, ale nie zastąpi audytu eksperckiego

Inne standardy semantyczne - jak EARL dla oceny dostępności cyfrowej - też mają problemy z adopcją. Większość narzędzi ma własne formaty eksportu, trudniej je wdrożyć niż prosty CSV czy JSON, brakuje gotowych rozwiązań do wizualizacji.

Co z tego wynika?

Semantyczne opisywanie dostępności to nie rocket science. Standard a11yjson istnieje, narzędzia powstają (Wheelmap, accessibility.cloud), a dane można już zbierać i wykorzystywać. Miasta w Niemczech robią to od lat. Deutsche Bahn używa tego do opisania dostępności swoich stacji.

Kluczowe pytanie: czy chcemy zarządzać dostępnością intuicyjnie, czy na podstawie danych?

Jeśli wybieramy dane, potrzebujemy ustrukturyzowanych formatów. a11yjson pokazuje, że można opisać dostępność kompleksowo - od parkingu i wind, przez napisy i audiodeskrypcję, po aplikacje mobilne i płatności. Wszystko w jednym formacie, zrozumiałym dla maszyn.

A wtedy AI może pomóc - w generowaniu deklaracji dostępności, odpowiadaniu na pytania użytkowników, tworzeniu dashboardów dla zarządzających. Nie zastąpi człowieka, ale zaoszczędzi czas na ręczne przepisywanie i pozwoli skupić się na prawdziwych problemach.

Bo dostępność to nie checklista do odhaczenia. To ciągły proces. A żeby nim zarządzać, trzeba wiedzieć gdzie stoisz i dokąd idziesz. Semantyczne dane właśnie to umożliwiają.

Polecam: kurs semantycznego HTML

Skoro już mówimy o semantyce i dostępności - polecam kurs semantycznego HTML prowadzony przez Wojtka Kutyłę. Znam Wojtka osobiście i wiem, że potrafi mówić po ludzku, nie żargonem.

Kurs pokazuje jak semantyczny HTML wpływa na rzeczywistą dostępność - nie tylko na papierze, ale w praktyce. Dla UX-owców, designerów, content managerów i programistów. Konkretne przykłady, zadania praktyczne, materiały na całe życie. Można przejść w weekend, a wiedza zostaje na lata.

Wieści o dostępności

Od 1 lutego do 30 kwietnia zbieram na organizację AutomaticA11y 2026 - konferencji o automatyzacji w dostępności. Pieniądze zebrane w tym okresie w całości przeznaczę na sfinansowanie wydarzenia. Jeśli chcesz wesprzeć, zapraszam.

Trwają zapisy na studia podyplomowe “Zarządzanie dostępnością w praktyce” prowadzone przez Uniwersytet Łódzki. Dla osób, które chcą profesjonalnie zarządzać dostępnością w organizacjach.

Raport o dostępności gabinetów stomatologicznych - Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej opublikowało badanie dostępności gabinetów stomatologicznych w Polsce (23 stycznia 2026). Pokazuje stan dostępności architektonicznej i informacyjnej w praktykach dentystycznych - dokładnie ten typ danych, które mogłyby być opisane w a11yjson.

Nowe wymagania ADA dla amerykańskich uczelni - 24 kwietnia 2026 wchodzą w życie nowe federalne wymagania dostępności cyfrowej dla amerykańskich uczelni publicznych (Title II Americans with Disabilities Act). Strony internetowe i aplikacje mobilne muszą spełniać określone standardy dostępności. Analitycy nazywają to “regulacyjną bombą zegarową” dla szkolnictwa wyższego.

Gemini 3.0 i dostępność – Nowa wersja Gemini wprowadza zaawansowane funkcje wspierające osoby niewidome i słabowidzące. Oprócz generowania automatycznych opisów obrazów i treści, Gemini 3.0 umożliwia interakcję z technologią w czasie rzeczywistym – na przykład natychmiastowe odczytywanie zmian na ekranie, rozpoznawanie elementów interfejsu czy udzielanie wskazówek głosowych podczas korzystania z aplikacji. To pokazuje, że AI może nie tylko tworzyć opisy, ale także aktywnie pomagać w codziennym funkcjonowaniu i obsłudze technologii, czyniąc ją bardziej dostępną i użyteczną.

I to by było na tyle. Nie chce mi się już pisać o Trumpie i Putinie. Pierwszy odświeżył tradycję Gestapo, a drugi - usiłuje zamrozić Ukrainę. Z pierwszym muszą sobie poradzić sami Amerykanie. W drugiej sprawie możemy pomóc. Pojawiły się zbiórki na generatory prądu dla Ukrainy, do których ja też się dorzuciłem. Dorzuć się i Ty, jeżeli odruchy ludzkie jeszcze działają. Możesz też ubić niezły interes: kupić kurs od Wojtka, który przekaże połowę na dogrzanie Ukraińców. Jak pomyślę, że mi zimno w ogrzewanym mieszkaniu… Trzymajcie się ludzie i nie dajcie tyranom. Dobrego tygodnia.